Iwona Urbanowicz

nauczyciel mianowany

Szkoła Podstawowa nr 4

      w     Wałczu

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Referat

 

Kwalifikacje i kompetencje zawodowe nauczyciela

widziane przez pryzmat współczesnych przemian

społecznych i edukacyjnych.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Wałcz 2003r.

 

                                                                                           WIELKA MISJA NAUCZYCIELA

POLSKIEGO TO NIE BEZDUSZNE

PRZESIEWANIE PRZEZ SITA

EGZAMINÓW I KLASYFIKACJI – LECZ PRZECIWNIE:

SUBTELNE WNIKNIĘCIE W DUSZĘ WYCHOWANKA,

SUMIENNA I SUROWA  ALE PELNA ŻYCZLIWOŚCI

OCENA JEGO ZALET, BRAKÓW I WAD,

UPODOBAŃ I PRAGNIEŃ,BÓLÓW I KŁOPOTÓW.”

 

LUDWIK JAXA BYKOWSKI

 

( O godności stanu nauczycielskiego)

 

 

 

 

 

Rola współczesnego nauczyciela, jako promotora przemian jakościowych w edukacji, w kształtowaniu charakteru i ducha nowego pokolenia, jest najtrudniejsza. On, bowiem ma urzeczywistniać nowe oblicze szkoły, wprowadzać ją w nowe tysiąclecie. Kompetencyjność, profesjonalizm, zaangażowanie i odpowiedzialność – uznanie w świecie atrybutu zawodu nauczycielskiego winny być rozważone w szeroko rozumianym kontekście edukacyjnym.

Pojęcie kwalifikacji łączy się z profesjonalnością człowieka z wyuczonym i wykonywanym zawodem. Źródła lingwistyczne ujmują pojęcie kwalifikacji jako „ zasoby wiedzy, umiejętności wymaganych do wykonywania jakiegoś zawodu lub zajmowania jakiegoś stanowiska”.1

Kwalifikacje nauczycielskie są szczególne. Ich osnowę stanowi refleksja nad treścią dorobku teoretycznego nauk o człowieku i jego edukacji, nad postulatami płynącymi z doświadczeń praktyki dydaktyczno-wychowawczej, nad sensem egzystencji człowieka i jego potrzebami życiowymi.

Raport oświatowy opracowany pod przewodnictwem J. Delorsa ujmuje, iż „jedną z zasadniczych misji kształcenia nauczycieli zarówno początkowego, jak i ustawicznego, jest rozwijanie w nich zalet natury etycznej, intelektualnej i emocjonalnej, których oczekuje od nich społeczeństwo po to, aby następnie kultywowali u swoich uczniów takie same zalety”.2

Edukacja przyszłości według twórców Raportu, aby spełniała swoje zadanie powinna być organizowana wokół czterech aspektów kształcenia, które dla każdej jednostki stanowią trwałe podstawy wiedzy.

Do aspektów tych należą, po pierwsze: uczyć się, aby wiedzieć, aby rozumieć problemy globalne świata

i bliższego środowiska, aby rozwijać swoją osobowość, kształtować twórczo swoje zdolności zawodowe.

Drugim aspektem edukacji jest: uczyć się, aby umieć i działać, ponieważ celem uczenia się jest nie tylko łączenie kultury ogólnej z możliwością zagłębiania wiedzy, uczenia się, jak się uczyć, by móc korzystać

z możliwości cywilizacyjnych.

Trzeci aspekt to: uczyć się aby być – aby łatwiej osiągnąć pełny rozwój osobowości i móc działać nieustannie, zwiększając zdolność do autonomii i osobistej odpowiedzialności.

Dla szkoły, nauczyciela oznacza to poszukiwanie nowych celów i dróg wydobywania potencjalnych możliwości twórczych ukrytych w każdym uczniu. Kształtowaniu pozytywnych postaw wobec nauki służą działania skierowane na rozbudzenie ciekawości poznawczej, rozwój samodzielności, dbałość o ścisły związek między treściami kształcenia i codziennym życiem uczniów.

Czwarty aspekt to: uczyć się, aby być. Oznacza on dążenie do rozwoju ucznia w różnorodnych formach ekspresji i zaangażowania do jego pełnego rozkwitu.

 

1.M.Ochmański (red.); Edukacja w perspektywie integracji Europy;

Warszawa 2001, s.239 za Słownikiem współczesnego języka polskiego; t. I Warszawa 1998, s.447.

2.M.Ochmański (red.); Edukacja w perspektywie integracji Europy;

Warszawa 2001, s.239 za Raportem dla UNESCO Międzynarodowej Komisji do spraw Edukacji dla XXI wieku pod przewodnictwem J.Delorsa, Warszawa 1999.

 

Edukacja, zatem jako czynnik rozwoju ujmowania jest jako proces indywidualny i jednocześnie jako interaktywna struktura społeczna, w której szczególną rolę odgrywa nauczyciel.

Życie zawodowe nauczyciela łączy się zawsze z obowiązkiem doskonalenia z ciągłym ustawicznym kształceniem się. Każdy nauczyciel pozostaje tu w obliczu własnej odpowiedzialności za rozwój ucznia, za kształtowanie jego osobowości. Obowiązki zawodowe i odpowiedzialność za ucznia wymaga posiadania takich zalet jak autorytet, cierpliwość, skromność oraz różnorodnych kompetencji pedagogicznych.

Podstawowym pojęciem nierozerwalnie związanym z zawodem nauczyciela jest pojęcie kompetencji.

Kompetencje są rozmaicie definiowane i zależnie od potrzeb jako kontekstów strukturalizacji tego pojęcia, akcentowane są poszczególne jego komponenty składowe tj: cechy osobowości, zdolności, wiedza, doświadczenie. Na przykład definicje, w których akcentuje się głównie pragmatyzm działania:

„ jest to zdolność i gotowość do wykonywania zadań na określonym poziomie”, lub też „ wyuczona umiejętność robienia rzeczy dobrze, rozwinięte sprawności niezbędne do radzenia sobie z problemem”.3

W kontekście tych definicji stwierdza się, że gdy człowiek może wykonać jakieś zadanie oznacza to, iż posiada sprawność. Gdy zaś może uzyskać to zadanie w konkretnych warunkach, takich jak czas, liczba czynności, tempo, miejsce, sytuacja itp. i gdy jest tego w pełni świadomy posiada określoną kompetencję.

Pojęcie kompetencji zamyka w sobie trojakość akcentów:

 

  1. Jest ona wynikiem socjalizacji i w związku z tym wyraża podmiotowe doświadczenie człowieka i jego wiedzę.
  2.  Pojęcie kompetencji kryje w sobie to, co jest, czyli oczekiwania wobec naszej gotowości i jakości wykonywania zadań, umiejętnego spełniania określanych potrzeb społecznych czy indywidualnych.
  3. Atrybutem pojęcia kompetencji jest także antycypacja „ zjawisko związane z dokonywaniem wyborów i podejmowaniem decyzji”.4

 

Priorytetowym wymiarem profesjonalnych kompetencji nauczyciela w kontekście dynamiki procesów edukacyjnych jest kategoria zmiany. Oznacza to otwartość nauczyciela na podmiotowość i twórczy rozwój ucznia, na nowości, radzenie sobie ze stresem towarzyszącym pełnieniu roli zawodowej i gotowość ich rozstrzygania. Przejawy kompetencyjności nauczyciela łączą się ściśle z jego świadomością osobową i poczuciem wartości zawodowej, z poczuciem bycia ekspertem w podejmowaniu decyzji i odpowiedzialności za rozwój ucznia.

Możemy także wyróżnić kompetencje kluczowe, które są esencją zawodu nauczyciela stanowią one rdzeń nauczycielskich czynności dydaktyczno wychowawczych. Do takich kompetencji należy zaliczyć kompetencje komunikacyjno-interpretacyjne oraz kompetencje społeczne związane z umiejętnościami wychowawczymi.

Przejawiają się one w umiejętności współpracy, skutecznym regulowaniem konfliktów, zdolności i gotowości ich rozwiązywania. Umiejętności te uznawane są powszechnie jako jedne z najważniejszych zalet współczesnego nauczyciela.

Reformowana polska szkoła stawia przed kadrą nauczycielską nowe wymagania. Są one ściśle związane z nowo nakreślonymi celami i zadaniami szkoły.

Podstawowymi funkcjami zawodowymi nauczyciela w ówczesnej szkole są funkcja dydaktyczna, społeczno-opiekuńcza, badawczo-analityczna, innowacyjna, heurystyczna. Realizacja powyżej wymienionych funkcji w ramach realizowanych przez nauczycieli zadań edukacyjnych wymaga od nich praktycznego przygotowania w zakresie wielu umiejętności w tym także umiejętności kluczowych.

 

Należą do nich:

 

  1. „Planowania, organizowania i oceniania własnego uczenia się.
  2. Skutecznego komunikowania się, prezentacji własnego punktu widzenia z jednoczesnym braniem pod uwagę poglądów innych.

 

3. M.Ochmański (red.); Edukacja w perspektywie integracji Europy; Warszawa 2001.

4. Tamże s.243.

  1. Efektywnego współdziałania w grupie, budowania więzi międzyludzkich.
  2. Poszukiwania, porządkowania i wykorzystania w praktyce zdobytych informacji oraz posługiwania się technologią informacyjną.
  3. Rozwiązywania problemów w sposób twórczy”. 5

 

Edukacja nauczycielska powinna zatem czerpać inspiracje z nowych koncepcji, kierunków i celów edukacyjnych, uwzględniając przygotowanie do adaptacji, do zmiany społecznej i edukacyjnej, a przede wszystkim ukazywać istotę i cechy krytyczno-kreatywnej doktryny edukacji.

W związku z różnymi koncepcjami i metodami edukacji nauczycielskiej M. Ochmański podaje, iż „składnikami kwalifikacji nauczycielskich powinny być:

- kompetencje społeczno-moralne,

- kompetencje osobowościowe i zdrowotne ( cechy fizyczne ),

- kompetencje zawodowe – jako układ różnych składników: wiedzy, umiejętności, inteligencji i zrozumienia, kreatywności, oraz praktyki i doświadczenia”.6

„Każdy akt sprawczy w zawodzie nauczyciela ma dwa definicyjne wymiary normatywny i sprawczy,

a więc wymiar standardów i efektów. Z prakseologicznego punktu widzenia można opisać działania nauczyciela w wymiarach: energetycznym ( postawy, wartości ), informacyjnym ( wiedza ) oraz sprawnościowym ( dyspozycje, umiejętności ).Zatem kompetencje ujmowane są jako „ zbiór wiedzy, umiejętności dyspozycji oraz postaci i wartości, niezbędnych do skutecznej realizacji nałożonych zadań.

Bliskie temu ujęciu jest rozumienie kompetencji przez D.Leatc ( 1993), według którego kompetencja, jako struktura dynamiczna jest funkcją interakcji wiedzy emocji oraz zachowań”.7

Inne ujęcie kompetencji zawodowych prezentuje M.Gawrysiak mówiąc, „że kompetencje zawodowe są zdatnością ( wystarczającą) do czegoś, co jest potrzebne. Kompetentny jest ten, kto może czynić coś w sposób efektowny i efektywny, gdyż posiada odpowiednie kwalifikacje ( wiedzę, umiejętności, doświadczenia, odpowiedzialność). Kompetencje zawodowe nie są właściwością absolwenta szkoły.

Są relacją między absolwentem a obszarem zawodowym, dopasowaniem do zawodu. Samo posiadanie wiedzy nie oznacza bycia kompetentnym. Wiedza jest tylko jednym ze składników, na których budowane są kompetencje zawodowe. Nie mniej ważne są takie składniki, jak rozumienie, umiejętności i doświadczenie.”8

Jak pisze M.Ochmański, w procesie kształcenia w warunkach uczelnianych nie zawsze można nauczyć kompetencji zawodowych, można jedynie wykształcić podstawowe umiejętności, które sprzyjają ich skutecznemu i szybkiemu nabywaniu. Dopiero, gdy następuje powiązanie tych sprawności z praktyką pedagogiczną na terenie szkoły a dalej praktyką zawodową stwarza możliwość wytworzenia kompetencji zawodowych. W związku z powyższym nie można mówić o kompetencjach zawodowych nauczyciela bez praktyki: osobistego doświadczenia pedagogicznego.

M. Kajdasz-Aoul wyodrębniła trzy podstawowe grupy kompetencji zawodowych nauczyciela.

Należą do nich kompetencje:

 

  1. Bazowe ( wyjściowe) – rozumie się prze nie kompetencje, które pozwalają na porozumienie się

z uczniem i współpracownikami, odpowiedni poziom intelektualny, a także zdolność do przyswajania i przestrzegania norm etycznych, społecznych itp. Zazwyczaj tego rodzaju kompetencje są wymagane już w momencie egzaminów wstępnych na studia.

 

  1. Konieczne ( rdzeniowe) – są to kompetencje, bez których osoba sprawująca zawód nauczyciela nie mogłaby pracować konstruktywnie, tj. wypełniać przypisywanych danej szkole zadań edukacyjnych wyróżniamy tu kompetencje interpretacyjne, autokreacyjne oraz realizacyjne,przy czym wskazane byłoby nabywanie ich już w toku kształcenia zawodowego.

 

 

             5. M.Ochmański (red.); Edukacja w perspektywie integracji Europy, Warszawa 2001, s.290.

6. Tamże s.291

7. M.Ochmański (red.); Edukacja w perspektywie integracji Europy; Warszawa 2001, s.291 za M. Gawrysiak; O pojęciu kompetencji  zawodowych i kompetencjach zawodowych nauczyciela techniki.

Edukacja ogólnotechniczna – dylematy teorii i praktyki, Bydgoszcz 1996, s.51.

8. M.Ochmński; Edukacja w perspektywie integracji Europy;  Warszawa 2001, s.291 za S.Dylak; op.cit.s.39.

 

  1. Konieczne ( rdzeniowe) – są to kompetencje, bez których osoba sprawiająca zawód nauczyciela nie mogłaby pracować konstruktywnie, tj. wypełniać przypisywanych danej szkole zadań edukacyjnych wyróżniamy tu kompetencje interpretacyjne, autokreacyjne oraz realizacyjne,przy czym wskazane byłoby nabywanie ich już w toku kształcenia zawodowego.
  2. Pożądane – mogą znajdować się w profilu zawodowym nauczyciela, ale nie muszą, choć ich posiadanie często okazuje się pomocne, np. uprawianie jakieś dyscypliny sportu.

 

Najważniejsze z punktu widzenia celowego procesu kształcenia u nauczyciela są kompetencje konieczne, do których zaliczamy:

- kompetencje interpretacyjne i badawcze,

- kompetencje autokreacyjne i refleksyjne,

- kompetencje realizacyjne ( komunikacyjne i organizacyjne w szerokim tego słowa znaczeniu ).

Według M. Kajdasz-Aoul w nowym typie szkół o charakterze humanistycznym główne zadania nauczyciela zmierzają ku interpretacji, przekształceniu i porządkowaniu informacji uzyskanych przez uczniów w szkole i poza szkołą, czyli ku ułatwieniu uczenia się.

„, Zatem nauczyciel kompetentny interpretacyjnie to osoba nieustannie poddająca rozumnej krytyce swą wiedzę merytoryczną i pedagogiczną. Taki nauczyciel nie jest realizatorem proponowanych mu sposobów pracy, ale jest twórcą osobistych technik działania i wiedzy o nich na podstawie poznanych zależności.”9

Nauczyciel kompetentny interpretacyjnie nie czeka na gotowe rozwiązanie, lecz sam je tworzy.

Za przykład mogą tu służyć programy autorskie, które nauczyciel sam weryfikuje, zachowując przy tym procedury metodologiczne.

Punktem wyjścia w procesie kształcenia nauczyciela powinno być nawiązanie do uprzednich doświadczeń. Każdy nauczyciel jest, bowiem twórcą własnej wiedzy pedagogicznej. Aby jednak mógł efektywnie konstruować tę wiedzę i własną sylwetkę zawodową, musi posiadać kompetencje tworzenia samego siebie.

Najważniejszym warunkiem w kształceniu u przyszłego nauczyciela kompetencji autokreacji i refleksji jest obserwacja rzeczywistych sytuacji w klasie oraz efektów interakcji nauczyciela. Zatem najistotniejszym zadaniem w procesie kształcenia tychże kompetencji są działania motywujące nauczyciela do samoobserwacji, pogłębiania samowiedzy i na tej podstawie dalszej pracy nad doskonaleniem własnych umiejętności.”10

Każde działanie oparte jest na sprawdzonych, usystematyzowanych ciągach zachowań, które umożliwiają realizację zamierzeń, celów i zadań. Uporządkowane ciągi zachowań, skuteczne ze względu na podmiot i cel działania stanowią właśnie kompetencje realizacyjne, które pozwalają na realizację zadań edukacyjnych.

„ Kompetencje realizacyjne związane są głównie z wypełnieniem funkcji dydaktycznej, a tym samym z umiejętnościami, które są niezbędne do jej realizacji.”11

Przykładem są tu umiejętności planowania, organizowania i oceniania własnego uczenia się, umiejętność skutecznego komunikowania się, prezentacji własnego punktu widzenia z równoczesnym uwzględnieniem poglądów innych, umiejętność rozwiązywania problemów w sposób twórczy czy też umiejętność rozpoznawania i sklasyfikowania ucznia.

„ Tym, co wydaje się łączyć trzy grupy kompetencji, jest aktywna postawa podmiotu uczenia się, polegająca w szczególności na wytworzeniu informacji i tworzeniu struktur wiedzy na podstawie bezpośredniego kontaktu z rzeczywistością, z praktyką edukacyjną.”12

Bardzo istotnym jest, aby zauważyć, iż pod pojęciem „ podmiotu uczenia się’’ kryje się osoba nauczyciela jak i ucznia, ponieważ myślę, że nauczanie to także dla nauczyciela uczenie się.

Rozwój zawodowy jest, więc procesem ustawicznej transformacji pod wpływem czynników zewnętrznych, związanych z sytuacją społeczno-ekonomiczną, z zadaniem, jakie stawiane są przed współczesną szkołą lub ze zmieniającym się uczniem. Edukacja nauczycieli to stwarzanie warunków do

poszukiwania oraz tworzenia osobistej wiedzy pedagogicznej, a w znaczenie mniejszym stopniu

 9.  Tamże s.293.

10. Tamże s.294.

11. Tamże s.294.

12. Tamże s.294.

 

przekazywanie wiedzy o edukacji.

Dynamiczne zmiany systemu oświaty w naszym kraju, stawiają nowe wyzwania nauczycielom, jeśli chodzi właśnie o ich kwalifikacje zawodowe. Nauczyciel poza przygotowaniem, na które składa się wiedza merytoryczna i pedagogiczna, powinien umieć tworzyć i podtrzymywać w miarę potrzeby satysfakcjonujące kontakty interpersonalne oraz uczyć tego swoich podopiecznych. Wiele trudności, czy problemów edukacyjnych, zwłaszcza wychowawczych, wynika z braku szeroko pojętej wiedzy z komunikacji interpersonalnej, a także umiejętności wykorzystania jej w sytuacjach codziennych. Umiejętności te, aczkolwiek silnie warunkowane czynnikami osobowościowymi można rozwijać

i kształcić.

W związku z powyższym „ analiza dokumentów poświęconych określeniu sylwetki zawodowej nauczyciela mającego sprostać wymaganiom współczesnej szkoły zamieszcza wśród ważnych kompetencji, tradycyjnie łączących się z tym zawodem, także, które związane są z umiejętnościami komunikacyjnymi.”13

Sam termin „komunikacja” pochodzi od communicare co znaczy dzielić ( z kimś ), uczestniczyć,

a także od communis, czyli wspólny, powszechny, ogólny. Bliskie temu pojęcie „ komunikacji interpersonalnej” definiowane przez Encyklopedię multimedialną PWN jako proces, dzięki któremu jednostka w bezpośrednim kontakcie z inna osobą przekazuje i otrzymuje informacje. Oprócz zachowań werbalnych w komunikacji ważną rolę odgrywa komunikacja niewerbalna, na którą składa się mimika, pozycja ciała, gesty, przestrzenne stosunki między komunikującymi się osobami, także niewerbalne aspekty komunikacji głosowej.

Mamy, zatem do czynienia ze specyficzną i bardzo istotną ludzką działalnością, dzięki której możliwe są wszelkiego rodzaju stosunki interpersonalne, wzajemnie oddziaływanie ludzi na siebie, utrzymywanie więzi, a także dzielenie się dobrem intelektualnym. Trudno, bowiem znaleźć dziedzinę działalności człowieka, której efektywność nie zależałaby od skutecznego komunikowania się.

Kompetencje związane z komunikowaniem się, są nierozerwalnie związane z oddziaływaniem jednostki na innych. Zawód nauczyciela może być skutecznie realizowany jedynie wtedy, gdy nauczający umie nawiązać kontakt z nauczanym.

„ Zgodnie z dokumentem opracowanym przez Radę do Spraw Kształcenia Nauczycieli, zatytułowanym” Standardy wykształcenia zawodowego nauczycieli – przygotowanie zawodowe nauczycieli obejmuje kompetencje:

- prakseologiczne, wyrażające się w skuteczności, w kierowaniu procesem nauczania- uczenia się;

- twórcze, wyrażające się elastycznością i brakiem zrutynizowania oraz innowatywnością;

- informatyczno-medialne, pozwalające korzystać z technologii informacyjnej i kontaktów w języku obcym dla rozwijania warsztatu pracy.”14

Bardzo istotnym jest, aby nauczyciel był dobrze przygotowany nie tylko do kontaktowania się z uczniami, ale również z innymi uczestnikami procesu kształcenia, by umiał także właściwie kierować procesem nauczania- uczenia się.

W raporcie J.Delorsa opracowanym dla UNESCO ( 1998 ) wymienia się tzw. cztery filary edukacji:

- „Uczyć się, by móc korzystać z możliwości, jakie stwarza edukacja przez całe życie.

- Uczyć się, aby działać w celu zdobycia nie tylko kwalifikacji zawodowych, lecz - co więcej kompetencji, które pozwalają stawiać czoło rożnym sytuacjom oraz pracować w zespole.

- Uczyć się, aby żyć wspólnie, dążąc do pełniejszego zrozumienia innego i dostrzegania współzależności.

- Uczyć się, aby być łatwiej osiągnąć pełny rozwój swojej osobowości i móc działać nieustannie zwiększając zdolność do autonomii osądu i osobistej odpowiedzialności. ( Edukacja… 1998,s.98 ).15

W ostatnim z cytowanych dokumentów następuje nawiązywanie do raportu E.Faurea, w którym podkreślono, że rozwój ma na celu pełny rozkwit człowieka w całym bogactwie jego osobowości i różnorodnych formach ekspresji i zagazowania jako jednostki, członka rodziny, społeczeństwa, obywatela, producenta i twórcy marzeń ( Faule 1975, s.97 ).

 

 

 

 

13. M.Ochmański; Edukacja integracji Europy; Warszawa 2001, s.306.

14. Tamże s.307.

15. Tamże s 308.

Podsumowując powyższe rozważania kompetentny nauczyciel posiada rozległą wiedzę i umiejętności pedagogiczne, charakteryzuje się fachowością, jest refleksyjny,rzeczowy, miarodajny zna się na sprawach wychowania i kształcenia.

Powołując się na myśl wielkiego polskiego psychologa T.Tarnowskiego „ nauczyciel musi wiedzieć – umieć – chcieć’’.16

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

16. M.Ochmański (red.); Edukacja w perspektywie integracji Europy; Warszawa 2001, s.244

Bibliografia.

 

  1. M.Ochmański (red.); Edukacja w perspektywie integracji Europy; Warszawa 2001.
  2. T.Plich Spory o szkołę; Warszawa 1999.
  3. M.Godlewski, ST.Kracewicz, J.Wołczyk, T.Wujek ,Pedagogika; Warszawa 1978.